A Om biosfæreområder generelt

Spørsmål og svar

1. Kva er eit biosfæreområde?

UNESCO sitt program Man and the Biosphere (MAB) vart etablert i 1971 for å fremje eit tverrfagleg fokus på forvaltning, forsking og undervisning om bærekraftig bruk av økosystem og naturlege ressursar. Eit biosfæreområde skal vere eit modellområde for bærekraftig utvikling. Ordet biosfære betyr alt levande på jorda og det miljøet vi lever i. I utvikling av eit biosfæreområde er samspelet mellom menneske og miljø viktig. Eit biosfæreområde har som mål å oppnå ein betre balanse mellom å ta vare på natur og kultur, fremje økonomisk utvikling og sikre ei god samfunnsutvikling ved samarbeid mellom lokalbefolkninga, det offentlege, næringslivet og forsking/utdanning. Lokal samhandling dannar grunnlaget for aktivitetane. Eit biosfæreområde vert forma etter lokale føresetnader, nettopp derfor er alle biosfæreområde forskjellige. Ulike ressursgrunnlag – ulike utfordringar. Å bli eit biosfæreområde inneber at ein får eit sett med virkemidlar som vil vere sporar til internt samarbeid, grønare miljø og positiv næringsutvikling. 

2. Kva er målet med eit biosfæreområde?

UNESCO har satt opp tre overordna mål for eit biosfæreområde. Det skal:
• Utvikle samfunnet på ein langsiktig haldbar måte
• Bevare biologisk og kulturelt mangfald, økosystem og landskap
• Støtte demonstrasjonsprosjekt, forsking og miljøovervaking

På det lokale plan skal ein arbeide for å på beste måte fylla desse formåla praktisk i området og i samspel med involverte partar. Eit biosfære område er bærekraftig utvikling i praksis. Det inneber å prøve ut nye måtar å nytta ressursane på. Ta det beste frå fortida, i kombinasjon med forsking og teknologi, som grunnlag for at regionen utviklar seg på ein moderne og bærekraftig måte. Til glede for folk i dag og for generasjonar i framtida.

3. Kva skil eit biosfæreområde frå eit verdsarvområde?

Begge er sentrale UNESCO-program. Ei utnemning som verdsarvområde skal syte for at eineståande kultur- og/eller naturverdiar vert teke vare på for framtida. Ei utnemning som biosfæreområde inneber at området skal utviklast vidare på ein bærekraftig måte. Eit verdsarvområde skal ha heilt unike natur- og/eller kulturkvalitetar i verdssamanheng. Eit biosfæreområde skal ha gode natur- og kulturkvalitetar, og skal vere representativt for eit større område. Både verdsarv- og biosfæreområde er ein internasjonal status. Verken verdsarv- eller biosfærestatus inneber oppretting av nye verneområde eller restriksjonar av innbyggarane sine juridiske rettar. Det er det same lovverket som gjeld som før. Dersom føresetnadane for at ein fekk statusen fell vekk, vil ein miste statusen.

4. Er det mange biosfæreområder i verden?

Det fins i dag 631 biosfæreområder i til saman 119 land. 231 område ligg i Europa og 7 i Norden. Dette er nokre færre enn det er verdsarvstadar (1007), men biosfæreprogrammet er i sterk utvikling. Fleire verdsarvstader er del av eit biosfæreområde. Sverige har 5 biosfæreområder, men Nordhordland Biosfæreområde kan bli det første i Noreg.

5. Kva er MAB-programmet til UNESCO?

Mennesket og biosfæren-programmet - The Man and the Biosphere Program (MAB) – ble etablert i 1970. Bakgrunnen var spørsmålet om kva man kan gjøre både lokalt og internasjonalt for å møte truslane mot livsmiljøet vårt. Det ble etablert eit internasjonalt råd, International Co-ordinating Council (ICC), som skulle ta hand om tiltaka som skulle setjast i gang. Først var planen å etablere eit utval  verneområde som representerte dei viktigaste økosystema på jorda vår slik at gen-ressursane var tryggja og forsking og overvaking kunne skje. Desse skulle kallast: Biosfære reservat. Denne tanken gjekk ein seinare vekk i frå, sjølv om målet for programmet var det same. Dette er no gjort tydeleg i dei tre fokusområda for MAB-programmet:

• Minimere tapet av biologisk mangfald;
• Gjere folk merksame på korleis kulturelt mangfald og biologisk mangfald påverkar kvarandre;
• Fremme miljø-messig bærekraft gjennom World Network of Biosphere Reserves (Eit verdsomspennande nettverk av biosfæreområder).
I dag består ICC av 34 medlems-statar. Dei møtes til generalkonferanse normalt en gang kvart anna år. Der tar dei stilling til søknader om nye biosfære-områder og vurderer statusen til dei områda som er etablert. Det er MAB sine nasjonale komitear som fører tilsyn med MTB-programmer i sine land og rapporterer til MAB Rådet.

6. Inneber eit biosfæreområde innskrenkingar i eigedomsrett eller bruksrett?

At eit område får biosfærestaus inneber ikkje i seg sjølv nye restriksjonar. Men allereie eksisterande restriksjonar som verneområde og nasjonalparkar, vil fortsette å gjelde. Typisk vil det i eit biosfæreområde vere eit eller fleire verna områder som vert kalla kjerneområder.
Men utnemning til biosfæreområde inneber altså ikkje ytterlegare lovpålegg. Det medfører heller ikkje nokre innskrenkingar i allemannsretten. Tvert om er det eit mål å arbeida for å auka tilgjengelegheita til naturen.
Om det i eit biosfæreområde er ønska meir vern må det skje på grunnlag av lokale initiativ og bygga på semje mellom eksempelvis oppsitjarar og styresmakter.

7. Kva er kjerneområde, buffersone og utviklingsområde?
Eit av krava UNESCO stiller til biosfæreområder er at dei skal ha høge natur- og kulturverdiar og eit visst innhald av verneområder. Eit biosfæreområde vert derfor delt inn i 3 områdetypar:

1. Utviklingsområde: Dette utgjør det største området. Det er her folk bur, og driv næringsverksemd. Her er det viktig å fremme ei bærekraftig ressursforvalting. Utviklingsområda er den sentrale arenaen for aktivitetane i biosfæreområdet.

2. Buffersone: Dette er ein områdetype som ligg mellom utviklingsområder og kjerneområder. Dei er til for å beskytte kjernesoner, og UNESCO ber om at ein tek omsyn til dette. Aktivitetane i buffersonene er oftast basert på frivillige forvaltningsplanar.

3. Kjerneområde: Eit kjerneområde kan til dømes vere ein nasjonalpark, eit landskapsvernområde, eit naturreservat, eit biotopvernområde eller eit marint verneområde. UNESCO krev at desse er verna gjennom nasjonale vedtak. I Norge er derfor kjerneområder alltid offentlege verneområder som er vedtatt av Kongen i Statsråd. Det er forhandlingar mellom Klima- og Miljødepartementet og kommunane som gjer grunnlaget for vedtaket. Biosfæreområda deltar ikkje i statlege verneprosesser.

I Nordhordland er det mange små og større verneområder. Eit representativt utval av desse vil utgjere kjerneområda i Nordhordland biosfæreområde. Det er Statens Naturoppsyn (SNO) som er ansvarlig for ta vare på og drifta kjerneområda. Biosfæreprosjektet vil samarbeide med SNO og lokalbefolkninga for å sikre ein best mogeleg tradisjonell drift. Målet er å gjera kjerneområda til attraktive områder som lokalsamfunnet kan være stolte av og som dei kan nytte på ein bærekraftig måte.

8. Kan det bu folk i et biosfæreområde?

I følgje Unesco sine kriterier for biosfæreområder skal det bu folk i eit biosfæreområde. Kriteriet ”langsiktig, haldbar samfunnsutvikling” byggjer på lokalt engasjement og lokal forankring, derfor er menneska sentrale i eit biosfæreområde.

9. Korleis blir eit biosfæreområde utnemnd?

Å bli eit biosfæreområde er ein omfattande prosess, som ofte tek mange år. Det er utarbeidd klare kriteria som må oppfyllast for at eit område skal få ein slik status.
Eit biosfæreområde vert utnemnd av Unesco, som er FN sitt organ for utdanning, vitskap og kultur. Det skjer ein regelmessig evaluering av biosfæreområda, og dersom kriteria ikkje vert innfridd, kan området miste statusen sin. Det er den enkelte nasjon som kjem med forslag om at dei ønskjer ei slik utnemning – og det skal være eit lokalt initiativ.
Når eit område vert biosfærekandidat, startar arbeidet med hovudsøknaden, som ofte tek 2-3 år.

10. Kva tidsperspektiv har ein på biosfæreprosjektet?

Arbeidet i eit biosfæreområde er langsiktig. Det er ein fortløpande prosess der utvikling og aktivitetar som oftast blir samordna av eit biosfærekontor. Formåla til det aktuelle biosfæreområdet treng ofte litt tid før det vert ein naturleg del av lokale verksemder som næringslivet, kommunane og innbyggjarane. Målet er at ein etterkvart får utvikla gode samarbeidsformer.

10. Kva for område eignar seg som biosfæreprosjekt?

Eit biosfæreområde bør vere eit område med høge natur- og kulturverdiar, samstundes som det er representativt for eit større område. Området bør vere egna for å vise korleis ein har nytta  naturressursane før og no. Det gjeld å ta vare på ressursane for framtida, i eit langsiktig perspektiv, som potensielle inntektskjelder for lokalbefolkning og samfunn. Lokal forankring er vesentleg for å etablere eit biosfæreområde. Det er behov for eit sterkt lokalt engasjement for å holda i gang eit arbeid innanfor biosfæretankegangen, eksempelvis gjennom aktivt foreiningsliv.

Tips ein ven Skriv ut